گنج‌نامه


گنج نامه در جنوب غربی شهر همدان در یکی از کوهپایه‌های الوند در میان دره‌ای زیبا با مناظر بدیع کوهستانی قرار گرفته است از مقتضیعات آن آب و هوای خنک در تابستان و باغ ها در مسیر دره منتهی به گنجنامه است
 که بسیار خوش منظره می‌باشد آبشار و کتیبه سنگ نبشته‌ای که متعلق به دو تن از شاهان بزرگ هخامنشی یعنی داریوش و خشایارشاه می‌باشد ازدیگر آثار دیدنی این محل می‌باشد. گنجنامه، در يکي از دامنه هاي کوهستان الوند و به فاصله 5 کيلومتري جنوب غربي همدان، در دوره مصفاي عباس آباد قرار دارد.
 در نزديکي گنجنامه، چشم انداز زيبايي از آبشار گنجنامه و دره هاي سر سبز عباس آباد، تاريک دره و کيوارستان ديده مي شود. تاريک دره نيز به دو شاخه تقسيم مي گردد: در شاخه شرقي آن، تاسيسات پيست اسکی تاريک دره احداث شده است و در ضلع غربي تاريک دره، در خط الراس گردنه (گدوک)، جاده ماشين رو جديد با راه کاروان رو قديمي يکي مي شود.
 اين دره عصر هخامنشيان، شروع جاده هگمتانه – استخر، معروف به “ جاده شاهي“ بوده، که هگمتانه را از طريق پيچ و خمهاي تاريک دره، گدوک (دره)، ورد آورد عليا، شهرستانه، اشتران به تويسرکان، نهاوند، کرمانشاه، لرستان، تخت جمشيد و فارس مرتبط مي ساخته است.
اين راه، همچنين يکي از راههاي ارتباطي همدان به غرب و جنوب کشور ( و ميانرودان) يا بين النهرين (عراق امروزي) بوده است. به سبب آنکه هگمتانه، پايتخت تابستاني هخامنشيان بوده و در مسير جاده شاهي قرار داشته است، داريوش اول هخامنشي پس از اتمام کار سنگ نبشه هاي بيستون، دستور نقر کتيبه کنوني گنجنامه را داده است. پس از او فرزندش خشايار شاه نيز به پيروي از او کتيبه اي در سمت راست و کمي پائين تر از سنگ نبشته پدر، بر جاي گذارده است.
( حدود 500 سال ق – م) هر يک از کتيبه هاي به سه زبان، در سه ستون و 20 سطر، بر روي صخره اي بزرگ حک شده اند، که در ستون دست چپ، متن فارسي باستان، ستون وسط؛ عيلامي يا شوشی و ستون دست راست کتيبه ها، به زبان بابلی يا اکدی و هر سه به خط ميخي مادي يا هخامنشي مي باشند
. اولين واژه ستوني که به فارسي باستاني حک شده، کلمه “baga“ به معني خداست. در تاريخ معاصر، ايران شناسان بسياري در صدد ترجمه متون کتيبه هاي گنجنامه بوده اند، که “ اوژن فلاندن“ باستان شناس فرانسوي و “ پاسکال کست“ (1840 و 1841 ميلادي ) دستيارش، از آن جمله اند. ولي عاقبت “ سر هنري راولينسن“ انگليسي موفق شد، که رمز خط ميخي پارسي باستان را کشف نمايد و سرانجام اين پندار مردم، که اين کتيبه ها را راز مکتوب يک گنج پنهان تصور مي کردند، با کشف رازهائي از تاريخ باستان اين سرزمين تعبير شد و اينک ترجمه سنگ نبشته داريوش هخامنشي«خداي بزرگ است
اهورامزدا که اين سرزمين را آفريد، که مردم را آفريد، که شادي را براي مردم آفريد، که داريوش را شاه کرد، يگانه شاه از ميان شاهان بسيار و يگانه فرمانروا از ميان فرمانروايان بسيار. من (هستم) داريوش، شاه بزرگ، شاه شاهان، شاه کشورهاي با ملت هاي بسيار، شاه اين سرزمين بزرگ دور دست پهناور، پسر ويشتاسب هخامنشي»

متن هر دو کتيبه يکي است، فقط در کتيبه خشايار شاه به جاي داريوش، خشايارشاه آمده و به جاي ويشتاسب، داريوش و عبارت: “hyah maoistah baganam“ به معني:
“ که بزرگترين خدايان است،“ فقط در کتيبه خشايارشاه به جاي داريوش، خشايارشاه آمده و به جاي ويشتاسب“ داريوش و عبارت : “ hyah maoistatah baganam “ به معني :
“ که بزرگترين خدايان است،“ فقط در کتيبه خشايارشاه آمده است. اين کتيبه ها از ديرباز تا کنون“ نامهاي گوناگوني به خود گرفته اند. ابن فقيه همداني، در سال 290 هجري، در کتاب “ اخبار البلدان“ از آن به عنوان “ تب نابر“ نام برده است و اسامي ديگر عبارتند از : “ سنگ نبشته“ “ “ نبشت خدايان“، کتيبه هاي الوند“ ، “ جنگ نامه“ و “ گنج نامه که دو نام آخر“ در سده هاي اخير مصطح شده اند.
اين اثر طي شماره 92 مورخ 15/10/1310 در فهرست آثار تاريخي و ملي ايران به ثبت رسيده است. در سال 1373 نيز توسط شهرداري همدان، ترجمه هاي فارسي و انگليسي هر دو کتيبه بر روي دو تخته سنگ خارا کنده کاري شده و در ضلع ديگر محوطه گنجنامه قرار داده شده است.