حق انفاق كننده

«و اما حق درخواست شونده (انفاق كننده) آن است كه اگر چيزي داد، با تشكر و قدرشناسي از او پذيرفته گردد و اگر امتناع كرد، معذور دانسته شود.
به او خوش گمان و خوشبين باش و بدان كه اگر از دادن چيزي دريغ كرد، مال خودش را نداده و هيچ سرزنشي درخصوص مال و دارايي اش بر او نيست و اگر ]فكر مي كني با ندادن چيزي[ ستمي در حق تو روا داشته، بدان كه «انسان بسيار ستمگر و ناسپاسي است».(1)

وظيفه اخلاقي انفاق كننده
اسلام با خطاب قرار دادن انفاق كننده و تقويت انگيزه هاي مهرورزي، عطوفت و ارزش هاي بخشندگي و انجام واجبات ديني، مي كوشد او را به جود و بخشش و انفاق و كمك به نيازمندان و درماندگان برحسب امكانات و شرايط و موقعيت، تشويق كند. البته اين تشويق و ترغيب، با درنظر گرفتن واقعيات موجود است و اسلام بطور مثال در مورد مقدار انفاق لازم متناسب با وضعيت انفاق كننده نظر خود را ابراز مي كند و درعين حال فريبكاري و ادعاهاي دروغين عده اي از سائلان را نيز ازنظر دور نمي دارد، اما در برخي احاديث، تكيه غالب بر، داشتن روح بخشش و انفاق در همه شرايط و حالات است.
 در رواياتي كه از پيامبر(ص) و اهل بيت ايشان با تعابير متعدد نقل شده، آن بزرگواران از رد سائل و جواب كردن او نهي كرده اند از جمله:
از رسول خدا(ص) روايت شده كه فرمود:
 «سائل را جواب نكنيد حتي اگر به دادن سم سوخته چارپائي باشد» پرواضح است كه در اين حديث مقصود، بخشش اندك است كه انسان ممكن است از بخشيدن مال يا شي اندك و ناچيز خجالت بكشد درحالي كه محروم و نااميد كردن سائل اندك تر از آن است، چنانكه علي(ع) فرمود: «لاتستح من اعطاء القليل فان الحرمان اقل منه= از بخشش اندك شرم مدار كه محروم كردن، از آن كمتر است» (نهج البلاغه ق/67).
امام باقر(ع) فرمود: «اگر سائل مي دانست كه در سؤال كردن ]چه مضراتي[ نهفته، هيچ گاه از كسي درخواست نمي كرد و اگر انفاق كننده مي دانست، خودداري او از بخشش ]چه زيان هايي[ بدنبال دارد، هيچ گاه از بخشش به ديگران دريغ و امتناع نمي كرد.»
رسول خدا(ص) فرمود: «آن كس را كه به تو اميدوار است مأيوس مساز كه اگر چنين كني خداوند بر تو خشم گيرد و دشمنت دارد.» از همين روست كه امام صادق(ع) در وصف جدش رسول خدا مي فرمايد:
«رسول خدا هيچگاه سائلي را دست خالي برنمي گرداند، اگر چيزي همراهش بود مي داد و اگر نداشت مي فرمود: خدا مي رساند.»
توجه به واقعياتي كه در ابتداي اين مقاله به آن اشاره كرديم در بسياري از احاديث كاملاً مشهود است.
در اين احاديث آمده كه انفاق كننده ممكن است در برخورد با سائل دچار ناراحتي و سستي شود، و اگر او را جواب كند به عذاب وجدان و يا رودربايستي دچار گردد، همچنانكه اگر بخواهد به هر سائلي انفاق كند خود با مشكل مالي و نقصان مواجه خواهد شد، از اينروست كه عده اي، اين عوامل را علت مذموم بودن سؤال و درخواست دانسته اند. علي(ع) فرمود:
«انفاق كننده آزاد است تا آنگاه كه وعده دهد، وقتي وعده داد در بند آن است تا به وعده اش وفا كند.»
اما درخصوص ميزان انفاق، امام صادق(ع) فرمود: هر روز به يك، دو و سه نفر انفاق كنيد، بيش از آن خود مختاريد. به سه نفر اطعام كنيد و سپس اختيار با خودتان است، اگر خواستيد به بيش از اينها انفاق كنيد و اگر بر اين تعداد نيفزوديد حق آن روزتان را ادا كرده ايد.»
البته اين نوع تقسيم بندي، امري عرفي و عقلاني ]به عنوان يك مصداق[ است درحالي كه مسأله انفاق يك مسأله مشخص و قالبي نيست. انفاق كننده اختيار مال خود را دارد و درعين حال براي كسب ثواب و تكريم سائل دعوت به انفاق و بخشش شده است و اگر از اين كار امتناع ورزيد، باكي بر او نخواهد بود.
حقوق انفاق كننده
امام سجاد(ع) حقوق انفاق كننده را درصورت امتناع و يا بخشش، با شفافيت كامل مشخص مي كند و مي فرمايد: حق او در صورت دادن چيزي، آن است كه از وي بخاطر انفاق بخشي از مال و دارايي اش تشكر و قدرداني شود. از ويژگي اين تشكر آن است كه انفاق او هر مقدار و هر نوع باشد پذيرفته شود، چراكه او در هر صورت لطف كرده است. و اگر هم از دادن چيزي، خودداري كرد، حق او بر سائل آن است كه به او حسن ظن داشته باشد و بخاطر امتناعش از انفاق، او را داراي عذري بداند.
سود ظن ممنوع
امام سجاد(ع) مي كوشد كه انسان مسلمان بلكه همه انسانها را با روح پرهيز از اتهام زني و استدلال تراشي هاي برخاسته از ظن و شك و انفعال تربيت كند. ازنظر اخلاقي شيوه صحيح آن است كه سائل اگر خودداري انفاق كننده را ديد، عذري براي اين كار او جستجو كند و امتناع او را چنين توجه نمايد كه: شايد چيزي براي انفاق نداشت، شايد به اندازه سهم آن روز انفاق كرده است، شايد خود، نياز شديد به آن داشته است، و توجيهات و عذرهاي فراوان ديگري كه براي امتناع انفاق كننده از انفاق و بخشش مي توان يافت.
امام سجاد(ع) آنگاه سائل را با اين واقعيت آشنا مي سازد كه امتناع كردن از انفاق حالتي طبيعي براي صاحب مال و ثروت است زيرا انسانها مسلط بر اموال خود هستند و حق تصرف در آن دارند و مختارند كه آن را ببخشند يا پس انداز نمايند، لذا هيچ كس حتي سائل محتاج، حق ندارد صاحب مال و ثروت را بخاطر نبخشيدن و ندادن سرزنش كند.
امام سپس كلام خود را با عبارتي پرمعني به پايان مي برد و مي فرمايد: اگر ]فكر مي كني انفاق كننده با ندادن چيزي[ ستمي در حق تو روا داشته، بدان كه «انسان، بسيار ستمگر و ناسپاس است.»
در اين عبارت كه خطاب به سائل است آمده كه اگر با ستم يا اجحافي از سوي انفاق كننده مواجه شد و يا جواب ردي از او شنيد باتوجه به اينكه از نياز او باخبر بود يا آن سائل از امكانات و توانمندي هاي او اطلاع داشت و اين عمل را ظلم در حق خود دانست، اين مسأله نبايد او را به شگفتي وادارد زيرا انسان، بسيار ستمگر و ناسپاس است و چنين رفتاري از بسياري از مردم، قابل توقع است و اين اولين و آخرين ظلم هم نخواهد بود، براين اساس سائل بايد رفتاري متوازن و سنجيده در قبال انفاق كننده داشته باشد و ناراحتي و خشم، او را از دايره اخلاق پسنديده خارج نسازد.
ـــــــــــــــــــ
1- ان الانسان لظلوم كفار= سوره ابراهيم آيه34